چرا در طب سنتی از ورق طلا و نقره خوراکی در برخی داروها استفاده میشد؟
استفاده از ورق طلا و نقره خوراکی، نوشیدنیها و برخی فرآوردههای سنتی ممکن است در نگاه نخست عجیب یا حتی تجملاتی به نظر برسد. با این حال، مرور منابع تاریخی نشان میدهد که حکمای گذشته همیشه به طلا و نقره صرفاً به چشم فلزات زینتی نگاه نمیکردند. این دو ماده در شماری از نظامهای درمانی سنتی، در مقادیر بسیار اندک و پس از آمادهسازی ویژه، وارد ترکیبات دارویی میشدند.
سابقه استفاده از فلزات در داروهای سنتی
کاربرد فلزات در پزشکی گذشته تنها به ایران محدود نبوده است. در برخی مکاتب درمانی هند، چین و سایر تمدنهای آسیایی نیز ترکیباتی بر پایه طلا، نقره، آهن و مس تهیه میشد. البته این مواد معمولاً به همان شکلی که در ساخت زیورآلات استفاده میشوند، وارد دارو نمیشدند.
در برخی روشها، فلز طی مراحل متعددی مانند خالصسازی، آسیابکردن، حرارتدهی و ترکیب با عصارههای گیاهی آماده میشد. هدف از این مراحل، کاهش اندازه ذرات، حذف ناخالصیها و تغییر ویژگیهای ماده بود. مرورهای علمی جدید نشان میدهند ( مقاله مروری Bhasma: Ancient Indian Nanomedicine (Journal of Ayurveda and Integrative Medicine)) که فرآوردههای سنتی طلا و نقره در هند دستکم از قرنهای گذشته برای ساخت ترکیبات خاص مورد استفاده بودهاند.
تفاوت ورق طلا و نقره خوراکی با فلز معمولی چیست؟
یکی از مهمترین نکات در این موضوع، تفاوت میان ورق طلای خوراکی و نقره خوراکی و فلزاتی است که در جواهرات یا کاربردهای صنعتی به کار میروند.
ورق خوراکی معمولا برای مصرف دارویی تولید شده باشد و از نظر خلوص، آلودگیهای احتمالی و فرایند ساخت با استانداردهای مربوط به مواد خوراکی(صفحه رسمی EFSA Food Colours (در مورد افزودنیهای غذایی E174 و E175)) مطابقت داشته باشد. استفاده از ورق طلا یا نقره تزئینی، صنعتی یا مخصوص صنایع دستی در غذا و دارو بههیچوجه انتخاب درستی نیست.
چرا حکیم های گذشته ازورق طلا در برخی داروها استفاده میکردند؟
۱. طلا نماد پایداری و ارزش بود
طلا در فرهنگهای قدیمی فلزی ماندگار، درخشان و مقاوم در برابر تغییر شناخته میشد. همین ویژگیها باعث شده بود برخی حکما آن را از نظر نمادین با استحکام، دوام و حفظ نیروی حیاتی مرتبط بدانند.
البته امروزه نمیتوان اثر درمانی یک ماده را تنها بر اساس مفهوم نمادین آن تأیید کرد. با این حال، شناخت این نگاه کمک میکند متوجه شویم چرا ورق طلا در ساخت برخی داروهای تاریخی انتخاب شده است.
۲. استفاده در داروهای مفرح و مقوی قلب
در اصطلاح طب سنتی، «مفرح» به ترکیبی گفته میشود که با هدف ایجاد نشاط، حمایت از قلب و کاهش حالات سنگین روحی تهیه شده است. مفهوم قلب در متون سنتی تنها به عضو پمپاژکننده خون محدود نبود و با هیجانات، روحیه، شجاعت، شادی و آرامش نیز ارتباط داشت.
۳. قابلیت تبدیلشدن به ورقهای بسیار نازک
طلا فلزی شکلپذیر است و میتوان آن را به ورقهایی بسیار نازک تبدیل کرد. این ویژگی، استفاده از مقدار بسیار کم آن را در یک ترکیب امکانپذیر میکرد. در نسخههای قدیمی، کنترل مقدار مواد گرانقیمت اهمیت زیادی داشت و ورقهای نازک راهی برای توزیع ماده در حجم بیشتری از دارو محسوب میشدند.
۴. افزایش ارزش و جایگاه فرآورده
باید پذیرفت که بخشی از کاربرد طلا به جایگاه اجتماعی و اقتصادی آن نیز مربوط بوده است. دارویی که در آن طلا، مروارید یا مواد کمیاب وجود داشت، معمولاً یک فرآورده عادی به شمار نمیرفت. چنین نسخههایی بیشتر برای دربار، افراد ثروتمند یا موقعیتهای خاص ساخته میشدند.
چرا از نقره خوراکی در برخی داروها استفاده میشد؟
- جایگاه نقره در نگاه مزاج شناسی طب سنتی
در بسیاری از منابع سنتی، ویژگیهای طلا و نقره یکسان در نظر گرفته نمیشد. در حالی که طلا اغلب با گرمی، نشاط و تقویت ارتباط داشت، نقره در برخی دیدگاهها دارای ویژگیهای آرامکننده و متعادلکننده معرفی میشد.
به همین دلیل، استفاده همزمان از ورق طلا و ورق نقره میتوانست از نگاه فرمولسازان سنتی نوعی تعادل ایجاد کند؛ یعنی ترکیب از یکسو نشاطآور باشد و از سوی دیگر، شدت و گرمی سایر اجزا را تعدیل کند.
۲. استفاده در ترکیبات مرتبط با آرامش
در شماری از متون و فرآوردههای سنتی، نقره با داروهای مربوط به آرامش، تپش قلب ناشی از هیجان و حالات روحی همراه شده است. با این حال، این موارد باید بهعنوان «کاربرد ثبتشده در طب سنتی» بیان شوند، نه درمان قطعی از نظر پزشکی مدرن.
۳. تفاوت نقره فلزی با ترکیبات فعال نقره
نقره در شکلهای مختلف رفتار یکسانی ندارد. نقره فلزی، یون نقره، نمکهای نقره و نانوذرات نقره از نظر جذب، فعالیت و ایمنی متفاوتاند. بنابراین، نباید نتایج تحقیقات مربوط به نانوذرات یا ترکیبات ضدمیکروبی نقره را مستقیماً به ورق نقره خوراکی نسبت داد.
آیا ورق طلا و نقره خوراکی واقعاً خاصیت درمانی دارند؟
برخی تحقیقات آزمایشگاهی، حیوانی یا مطالعات مربوط به فرآوردههای سنتی فلزی، نتایج قابلتوجهی ارائه کردهاند؛ اما شکل ماده، اندازه ذرات، میزان خلوص، دوز و ترکیبات همراه در این پژوهشها بسیار متفاوت است. یک مرور علمی درباره فرآوردههای سنتی طلا و نقره نیز نتیجه گرفته است که به دلیل تفاوت زیاد میان محصولات و محدودیت دادهها، اعتبارسنجی علمی آنها هنوز نهایی و قطعی نیست. (نظر رسمی EFSA درباره طلا و نقره خوراکی؛ برای نقره حتی در ارزیابی جدید EFSA اعلام شده که به دلیل کمبود دادهها هنوز نمیتوان درباره ایمنی آن نتیجهگیری قطعی کرد.)
ورق طلا و نقره در شربت مفرح ابریشمی ذهبی فراطب
یکی از فرآوردههایی که در آن از ورق طلا و نقره خوراکی استفاده شده است، شربت مفرح ابریشمی ذهبی فراطب است.
این ترکیب نشان میدهد ورق طلا و نقره بهتنهایی محور اصلی فرمول نیستند. بلکه در کنار مجموعهای از مواد گیاهی و سنتی قرار گرفتهاند. این همان رویکردی است که در بسیاری از نسخههای قدیمی دیده میشود: حکیم بهجای تکیه بر یک ماده منفرد، ترکیبی چندجزئی طراحی میکرد تا اجزا از نگاه طب سنتی یکدیگر را تکمیل یا تعدیل کنند.
شما می توانید با مراجعه به صفحه شربت مفرح ابریشمی ذهبی از تمامی اطلاعات محصول را مطالعه نمایید.
